RSS Login
Erzincan Haber Erzincan son dakika haberleri
Müzik kültürü

Erzincan halk müziğinde şelpe ve yerel söyleyiş

Erzincan halk müziğinde şelpe tekniğiyle yerel söyleyişin farkını; Kemaliye ağızları, bağlama ve türkü sınıfları üzerinden tanıyın.

Yazar: Erzincan Haber Guncelleme: November 1, 2026 29 okunma

Erzincan halk müziğini tek bir ezgiyle tanımlamak, yerel kayıtlarda görülen ritim ve söyleyiş çeşitliliğini daraltır. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, yörede deyiş, ağıt, gelin havası ve doğa türküleri gibi farklı örneklerin bulunduğunu belirtir. Aynı tanıtımda çalgı tekniğiyle yerel ağız da ayrı ayrı anlatılır. Bunlar aynı müzik kültürünün farklı sorulara cevap veren parçalarıdır.

Farklı boylarda dört uzun saplı telli çalgı

Temsili görsel: Bağlama ailesinden çalgıları gösteren temsili fotoğraf. Erzincan’da kaydedilmiş bir icra veya belirli bir sanatçıya ait çalgı olarak kullanılmamıştır. Kaynak: Cura cogur baglama divan saz.jpg; üretici: Sven Kraus; lisans: CC BY-SA 4.0.

Şelpe, bu kayıtta bağlama ailesindeki sazların tellerine parmaklarla müdahale edilmesiyle açıklanır. Yerel söyleyiş ise ezginin seslendirilme biçimiyle ilişkilidir. Birini bilmek diğerinin bütün özelliklerini bildiğimiz anlamına gelmez. Çalgı üzerindeki hareketle söyleyen kişinin ağzı farklı düzeylerde incelenir; ikisini tek bir yöresel üslup sözcüğünün içine yerleştirmek ayrıntıları kaybettirir.

Tezene yerine parmakların kullanılması

Resmî tanıtım, cura ve çöğür örneklerinde sağ elin parmak uçlarının tezene gibi kullanılmasını ve teller üzerinde sıyırarak alma yöntemini şelpe adıyla anlatır. Bu, tekniğin genel okur için somutlaştırılmış tarifidir. Metin bir çalma eğitimi veya bütün icraların değişmez kuralı değildir. Anlatılan fark, ses üretmek için tellere nasıl yaklaşıldığıyla ilgilidir.

Bir dinleme kaydında çalgının sesiyle birlikte icra görüntüsü de bulunuyorsa el hareketi daha açık seçilebilir. Yalnızca sesten yola çıkarak her ayrıntıyı kesin biçimde adlandırmak gerekmez. Erzincan tanıtımının bağlamında önemli olan, yerel saz anlatısında parmak tekniğinin ayrıca kayda geçirilmiş olmasıdır. Bu bilgi, bağlamanın yalnızca tek yöntemle çalındığı beklentisini değiştirir.

Kemaliye’de söyleyiş farklılaşır

Kültür Müdürlüğü, Erzincan halk müziğinde Kemaliye’nin ayrı bir yeri bulunduğunu belirtir. Kemaliye ağzı içinde Teymen ve Vank gibi yerel ağız adları da anılır. Bu, ilçenin müzik anlatısının tek ve tamamen aynı söyleyişten oluşmadığını gösterir. İl adı altında toplanan repertuvarın içinde daha küçük yerel ayrımlar bulunabilir; geniş başlık bu ayrımları ortadan kaldırmaz.

Ağız bilgisiyle çalgı tekniğini ayırmak burada yararlıdır. Aynı yöreye ait bir eserin seslendirilmesi, kullanılan sazın bütün teknik özelliklerini tek başına açıklamaz. Benzer biçimde şelpe görülmesi, söyleyişin hangi yerel ağızla ilişkili olduğunu otomatik olarak belirlemez. İcra, çalgı ve yerel adlandırma birbirini tamamlayan fakat birbirinin yerine geçmeyen bilgiler sunar.

Ritim kaydı tek bir kalıpla sınırlı değildir

Resmî tanıtımda iki ve dört zamanlı ana usullerle farklı birleşik usul örnekleri sıralanır. Beş, yedi, sekiz ve dokuz zamanlı örneklerin yanında on ve on bir zamanlı ezgilerden de söz edilir. Bu çeşitlilik, Erzincan müziğinin tek bir ritim etiketiyle açıklanamayacağını gösterir. Ancak zaman sayısını bilmek, eserin bütün melodik yapısını tanımlamak değildir.

Genel dinleyici için ritimle ilgili ilk soru, sayı ezberlemekten önce tekrar ve vurgu düzenini fark etmek olabilir. Belirli bir eserin usulünü kesinleştirmek için güvenilir nota veya kayıt bilgisi aranır. Yalnızca hareketli ya da ağır duyulmasına bakarak zaman sayısı atamak doğru olmaz. Yerel tanıtımın çeşitlilik kaydı, bu ayrıntılı araştırmaya başlangıç sağlar.

Türkü sınıfları farklı anlatım ihtiyaçları taşır

Yöre kaydında tören, meslek, kahramanlık ve dinî türkülerle olay anlatan örnekler ayrı başlıklar altında anılır. Uzun havalar da mayalar adıyla yer alır. Bu sınıflandırma, repertuvarın yalnızca eğlenme amacıyla düşünülmemesini sağlar. Anma, tören, duygu ve olay aktarımı gibi farklı kültürel işlevler aynı müzik çevresinde bir araya gelir.

Erzincan halk müziğinin somut çerçevesini; bağlama, şelpe, Kemaliye söyleyişleri, farklı usuller ve türkü sınıfları birlikte oluşturur. Bunları bir örneğin bütün yöreyi temsil ettiği iddiasına dönüştürmeden anlatmak mümkündür. Dinleyen kişi her teknik ayrıntıyı bilmek zorunda değildir; hangi bilginin çalgıya, hangisinin söyleyişe, hangisinin repertuvara ait olduğunu ayırması daha dikkatli bir müzik okuması sağlar.

Comments are closed.